İDEOLOJİ

* İdeoloji; genel olarak bir düşüncenin kurgulanıp, sistemleşmiş ve toplumsal yaşamda hayat bulmuş halidir. Her ideolojinin oluşum ve gelişme sürecinde kendine has evrimsel aşamalar ve bu aşamaların kendine has özellikleri, etki alanları, etkilenmeleri, eklemlenmeleri vardır. İdeoloji; bir düşünce olarak ortaya çıkarken sosyal, kültürel, etnik, dinsel, hatta doğasal tüm var olan nesne ve olaylardan etkilenir. Bu etkilenme ile oluşan ideoloji sosyal, kültürel, etnik, dinsel ve doğasal tüm nesne ve olayları kendi oluşumundaki etkilerden daha şiddetli etkiler, hatta bir çoğununda yaratıcısı olur. İdeolojinin bu etki gücü özellikle, dinsel, etnik ve sosyal yapıların her hangi bir aşamada, başlangıcındaki yapısından çok farklı bir biçime dönüşmesine de neden olabilir. Bu anlamda, ideoloji için; genel tanımının dışında çok yönlü yapısal(sistemsel), pratik, kültürel, hatta etnik işlevlerin özünde olan ve belki de bu özün temeli olan “şey”i tanımlayandır diyebiliriz.
* Her ideolojinin sınıflandırılması, benzerleri ve karşıtları ile olan ilişkileri bilimsellik adına yapılır ama bu sınıflandırmaların da belirli bir ideolojinin etki alanında olan kişi ve kurumlarca yapıldığı göz önüne alınırsa doğruluk payı her zaman tartışmalı olur.
* İdeoloji sadece bir düşüncemidir? Ya da bir sosyal grup veya kurum mudur? Yoksa bir eylem ve sonuçlarımıdır? Her ideoloji bu soruları kendine göre yanıtlar ve sınıflandırır. Bence ideoloji bunların tümünü kapsadığı gibi daha da fazlasıdır.
* İlk düşünce ilk ideolojidir. Bir canlı, biyolojik yapısı ile doğanın işleyişi arasındaki ilişkiyi ilk sorguladığı ve kendi yararına ilk değiştirme eylemini kurguladığı andan itibaren ideolojik bir formasyon yaratmış ve etkisi altına girmiş sayılır. İkinci aşama ise; bu ideolojiye kendi dışında bir yandaş arama işi olacaktır. Üçüncü aşama ise; düşünceyi ve yandaşlarını sistemleştirip, sonuç alıcı işleve göre biçimlendirmek olacaktır. Son aşama; bu ideolojinin; ekonomik ve sosyal yaşamda kendi kurum ve işleyiş yasalarını yaratıp, sistemleşmesi yani iktidar olması ve en önemlisi ise karşıtlarını engelleyici araç ve gereçlerinin de var olmasıdır. Bu noktadan sonra ideoloji silikleşir ve yarattığı sistem öne çıkar. Diğer bir değişle, yaratılan sistem ideolojinin yerini almış, yani canı bir organizma olmuştur. Bu sisteme (canlı organizmaya) ideoloji olduğu halde ideoloji denilmez, hatta kendi içinde, kendine tabi birçok rakip ideolojiler birbirleri ile çatışır. Bu çatışmaya iktidar kavgası da deriz. Oysa hepsi aynı ideolojik kaynaktan gelmiştir ama sistem sanki onların dışında bir şeymiş gibi görünür. Temel çekirdeği sarsacak karşı bir ideolojik duruşta hepsi ideolojik refleksle ortak tavır alırlar.
* Bütün bu söylenenlerden sonra ideolojinin sadece bir fikir ve eylem ile oluşmuş bir şey olduğunu söylemenin sığlık olacağını belirtmek zorundayız. Öyleyse; Din, etnik yapı, devlet (klan, kabile, aşiret, aile, cemaat) hepsi birer ideolojidir diyebiliriz.

* İdeolojinin anatomik yapısını ve genel işleyiş seyrini açalım.
1-Temel çekirdek düşünce: Birey yaşadığı doğal ve sosyal-ekonomik ortamdan etkilenir ve etkilenme sonucunda birçok nedenden dolayı bir şeyleri değiştirmek ister. Değişim için gerekenleri kurgular. Bu kurgu ilk başta sadece düşünce niteliğindedir, canlı (işlevsel) değildir.
2- Çoğalma ve araçları: kurgulanan düşünce bireyde kaldığı sürece bir anlamı olmakla beraber işlevsel özellik taşımaz. İkna veya zor ile bir başka temel çekirdeğe aktarılması gerekir. Doğal olarak, o temel çekirdek de bir düşünceye sahiptir. İlk çatışma burada başlar, ya biri egemen olur ya da bir uzlaşma ya da sentez ortaya çıkar. Giderek çoğalan ve gelişen düşünceler birliği düşünsel anlamda sistemleşir. Temel tezleri, algılama, değerlendirme ve açılım yöntemleri ile bir sistematiği olan canlı bir organizma halini alır ve her canlı gibi bulunduğu ortamdan etkilenir ve ortamı etkiler. İşte ideoloji bu noktada ortaya çıkar.
3- Eylem ve araçları: bulunduğu ortamdan etkilenen ve etkileyen bir organizmanın, etkilenmeyi algılayan, değerlendirip, içselleştiren ve etkilemeyi başarıp, sonuç alan organları yaratması da kaçınılmazdır. (İnsanlığın başlangıcı gibi ideolojinin de başlangıcındaki ortamlar hakkında yeterli bilgilere sahip olmadığımızdan bilinen haliyle devam edersek, doğal ortamı ve işleyişini kendi lehine etkileyip, değiştirme eylemi sanırız ilk ideoloji yani ilk sistem olsa gerek ki buna klan örgütlenmesi eylemi ve klan sistemi diyoruz, bu anlamda da ilk ideoloji bir klan topluluğu yaratma istemi ile ortaya çıkmıştır.)
İdeoloji organları (araçları): öncelikle bireyler temel araçtır, çünkü, ideolojinin sürekliliğini, kuşaklara aktarımını onlar sağlar. Örgüt oluşturma ve işlevsel kollara ayırma ise önceleri araç konumundayken giderek sistemleşmenin temel araçları olur. Sistemleşme aşamasında ise örgüt ve kolları kurumlaşarak devlet gibi üst bir yapıya dönüşür. Elbette bilinen anlamı ile bir devlet olması gerekmez dini ve etnik yapılar gibi devletin içinde veya dışında ama sistemsel özellik taşıyan yapılar halinde de yaşayabilir.

İdeoloji kavram olarak 1800’lü yıllarda ele alınmıştır. Ekonomik yaşam alanları ve bu ekonomik alanlardaki bireylerin konumlarına bağlı talepleri, örgütlenmeleri ideoloji olarak nitelendirilmiştir. Diğer adıyla sınıfsal çatışmaların ortaya çıkardığı fikirler ve eylemleri genellikle önceleri birer ideoloji olarak rakipleri tarafından çeşitli biçimlerde adlandırılmış, bu adlandırmalar giderek, ya benimsenmiş ya da kendi adlandırmaları ile birlikte tarihe geçmiştir. Örneklersek: Fransa’da mecliste sol tarafta oturanların cumhuriyeti(eşitlik, yurttaşlık, özgürlük vs.) savunmalarından dolayı “solcu” yani ilerici olarak anılmaları günümüzde komünistlerin de solcu olarak anılmasına neden olmuştur. Oysa o günküler komünist değildi ve bugünkü burjuvaların atalarıydı. O gün “sağcı” olarak nitelenenler ise kralcılardı ve bugünün sağcıları olan burjuvaların düşmanı idi. Zamanla felsefi akımlar ve dinler de ideolojik yapılanmalar olarak tanımlansa da genelde bu gibi tanımlar halen tartışılmaktadır.
Genelde ideolojik akımlar sağ ve sol olarak iki kutba ayrılarak tasniflenmiştir. Büyük kurumlar ise ideoloji olarak görülmese de ideolojik temelleri olan yapılar olarak ele alınır. Sosyalist devlet, kapitalist devlet, faşist devlet, dini devlet vs.

** Tüm toplumsal yapılar(devlet, kurumları vs.), felsefi sosyal akımlar(dinsel, düşünsel, etnik gruplar vs.) hepsi birer idelojik temelli oluşmuş, oluşturulmuş, canlı organizmalardır demiştik. Tek tek açalım.

Toplumsal yapılar

Devletin kurumlar bütünlüğü olduğunu, bu kurumların her birinin hangi alan ile ilgili olursa olsun kendi alanına bağlı olarak değil devlette etkin olan anlayışa uygun bir işleyişe ve mantığa göre hareket ettiğini ve bunun dışına çıktığında ya ortadan kaldırıldığını ya da hizaya getirildiğini reddedemeyiz. O zaman devlette etkin olan düşünceye ne ad vereceğiz. Elbette bu bir ideolojik yapıdır. Bu anlamda devlet bir ideolojidir dediğimizde yanlış söylediğimiz iddia edilemez. Böylece; o süreçte devlette hangi düşünce sistematiğinin iktidar olduğunun sorgulanması ve tanımlanması bir ideolojinin tanımlanmasıyla aynı olduğu görülür. İçindeki birden fazla ideolojik formasyonların ve etki güçlerinin tasnifi ise tabiî ki tartışılır. Bu tasnif; asıl olarak sistemin köklü değişimine hangisinin neden olabileceği noktasında yapılırsa sistemsel değişimlerin yönünün de doğru tahlilinin yapıldığı anlamına gelir.
Devletin ideolojik bir sistem olarak ortaya çıkışı elbette uzun süreçler ve çatışmalar içerir. Genelde aileden kabileye, kabileden aşirete giden süreçler ve sonuçta hepsini kapsayan ve aynı zamanda aşan bir topluluk anlayışı ile oluşmuş bir soysal-ekonomik yapı olarak devlet ele alınır. Başlangıç aile olsa da bir düşünce sistematiği ile bir arada olan insan grupları yine bir düşünce sistematiği temelinde kabile, aşiret oluşturmuş ve sonuçta bu günkü yapılanışıyla devletleşmiştir. Tarihte var olan tüm devletler bölgesel, etnik, dinsel tanımlarla oluşsa ve adlandırılsa da her biri belirli bir ideolojik temelde çatışmalı süreçlerle ama her bir sürecin kendine has ideolojik formasyonları ile var olmuş bugüne gelmişler, ya da ortadan kalkmışlardır.
Etnik yapı, din ve devlet birbirinden ayrı anlamlar taşıyan şeyler gibi görünse de genelde akrabadırlar. Buna en uygun örnek İbranilerdir. Kabile olarak ele aldığımızda İbrahim soyundan gelenlerle oluşan insan topluluğu dediğimizde, etnik bir adlandırma yapmış oluyoruz. Oysaki diğer Sami kabileleri ile aynı etnik temele sahip oldukları biliniyor. Öyleyse İbrani (İbrahim oğulları) ideolojik temelde yaratılmış bir etnik tanımdır ve aynı zamanda dinsel bir yapılaşmanın da tanımıdır. Günümüzde etkin bir devlet olarak karşımızda duran İsrail; devlet mi? Evet, etnik bir grup mu? Evet, peki dinsel bir grup mu? Yine evet. Ama ortaya çıkışı etnik ve dinsel temelde İbranilere dayanan Hıristiyan’lar sadece dinsel bir tanımla sınırlanmıştır. Sadece kutsal-Roma ve Vatikan bir Hıristiyan devleti olarak tanımlanır ama ideolojik olarak asıl anlamda fetihçiler ve toprak sahiplerinin ideolojisi hakimdi.

Sosyal yapılar

Bu grubu açımlarken etnik yapı ile dini yapıları iç içe ele alacağım. Mutlaka ayrı biçimlerde oluşan türleri de vardır ama genelde birbirine çok bağımlıdırlar.
İnsanlığın ilk topluluk oluşturma aşamaları aynı zamanda ilk inanç sistemlerinin başlangıcıdır. Cinsel ilişki ve yeme yasağı ile birlikte aynı anadan(karından-karındaş) gelenlerin oluşturduğu klan ilk topluluktu ve bu kurallar(tabu-yasak) ilk ideoloji idi. İleriki süreçlerde, bu aynı kökten gelme; bir nesne(bitki, hayvan) ile tanımlandı. Daha sonraları aynı atadan gelme ile günümüz etnik yapılar oluştu. Bu süreçler, kapsamlı ve ayrı bir konu olduğu için uzunca açmıyorum,
Oluşan toplulukların yaşam biçimleri, yani üretim, paylaşım ve aralarındaki ilişkileri belirli kurallara bağlıdır. Bu kurallar o dönemde birer din öğretisidir. Başlangıcında etnik yapı ile bu öğreti bir bütündü. Açımlarsak; biyolojik köken ana yanlı iken baba tarafı dışardandı bu anlamda biyolojik bir süreklilik söz konusu değildi. Bu toplulukları bir arada tutan yasalar(öğreti-inanç) sürekli idi ve kendi sürecinde gelişip, değişime uğruyordu.
Giderek, bölgesel ve hanedan tanımları ile etnik yapılar da oluşmuştur. Hanedana en iyi örnek, Germen kökenli Frankların zamanla Fransız etnik yapısı oluşturmasıdır. Bölgesel örnek; Hazar kıyısında bir bölgenin adı olan Azerbaycan’ın Türkmen ve yerel İrani halkın karışımı olmasına karşın bir etnik yapının adı olmasıdır. Kuruluşunda bir Türki boy olan bulgur(Bulgar) etkin iken bugün Slav kökenli bir halkın devleti ve adı olmuştur. Yine Kafkas halklarından olan ve bir Hıristiyan mezhebi(Gregoriyan) tanımlamasını etnik tanım olarak alan Gürcü(Georgian)’ler ve benzerleri örnek verilebilinir. Tüm bu oluşumlar elbette kendi süreçlerinde ve farklı biçimler altında günümüze gelmiş kalıcı tanımlar olmuştur ama iddia edilen(uydurulan-yaratılan) tarih yukarıda açımlanan gerçeklerin önüne geçemez.

Sistemsel yapılar

Başlangıcında sosyal sistemler olarak yola çıkan ve giderek günümüz devletlerini oluşturan yapılar ise ağırlıkta ekonomik-politik altyapılara göre biçimlenmiş ve kendi içinde oluşan katmanlar(sınıflar) ise her biri kendi ideolojik formasyonlarını yaratmıştır. Bu formasyonlar aynı zamanda bir yaşam biçimi(üretim-paylaşım-sosyal statü vs.) olarak kendi düşünce sisteminin de tanımıdır. Her katman kendi sürecinin daha iyi ve etken olması için bir ideolojik öğreti ve yapılaşma içersindedir. Genel olarak; yönetenler ve yönetilenler başlığı altında ele alınan ideolojik saflaşmalar, kendi içinde birçok farklı duruşlarla çeşitlenmektedir.
Yönetenler ve yönetilenlerin kendi içlerindeki farklı duruşların her biri de yine ayrı ideolojik duruşlar ve sistematik organizmalardır.. tasnifleme olayları daima tartışmaya açıktır.. her bir ideolojik duruşun kendince tanımlaması ve tasniflemesi olabilir..
Bu anlamda.., sınıflı-özel-mülkiyetçi sistemler ve sınıfsız.., komünal sistemler olarak yapılan ana tasnifleme genel kabul görendir..

Bu açıklama sonrasında.. türkiyedeki var olan ideolojileri de ele alacağım.. özellikle “Kemalizm” olarak tanımlanan “ideoloji”!! yi ele alacağım..